Müşterinin tedarikçi geliştirme mühendisi e-posta atmış: sevk ettiğiniz mil için ısıl işlem yapan taşeronun son öz değerlendirmesini ve sıcaklık dağılım raporlarını istiyoruz. Kalite sorumlusu dosyayı açıyor; içeride bir irsaliye, bir de sertlik raporu var. Başka hiçbir şey yok. CQI-9 nedir sorusu genelde tam bu anda gündeme geliyor ve cevabı şudur: özel proses olan ısıl işlemin, ürünün değil sistemin denetlendiği bir değerlendirme yöntemi. Denetim sizin fabrikanızda başlar, tedarikçinizin fırınında biter.
Değerlendirmenin kapsamı ve kim uygular?
CQI-9 nedir sorusuna teknik cevap şu: otomotiv sektöründe ısıl işlem sistem değerlendirmesi için kullanılan ortak bir yöntemdir; AIAG tarafından yayımlanır ve müşteriler özel şartlarında bunu talep eder. Değerlendirme bir öz değerlendirme olarak, ısıl işlemi yapan kuruluşun kendi ekibi tarafından yılda bir kez yürütülür. Sonuç bir puan tablosuna dönüşür; uygun bulunmayan her madde için bir faaliyet planı açılır ve kapanışı takip edilir.
Formu kalite biriminden birinin doldurması yeterli değildir. Değerlendirmeyi yapan kişinin ısıl işlem prosesini, fırın tiplerini ve pirometri uygulamalarını gerçekten bilmesi beklenir. Sahada gördüğüm en yaygın zayıflık burada: form doldurulmuş, puanlar yüksek, ama soruların ne sorduğu anlaşılmamış. Puan tablosu değil, tablonun arkasındaki kanıt önemlidir.
Yapının kabaca iki parçası var. Birinci parça sistem sorularıdır: yönetim sorumluluğu ve kalite planlaması, saha ve malzeme taşıma sorumluluğu, ekipmanın kendisi. İkinci parça ise proses tablolarıdır; ısıl işlem türüne göre ayrı ayrı düzenlenmiştir. Sertleştirme ve temperleme, karbürizasyon, indüksiyonla sertleştirme, alüminyum ısıl işlemi ve nitrürleme gibi işlemlerin her biri kendi parametre setiyle değerlendirilir. Hangi tabloyu dolduracağınız, fırınınızda ne yaptığınıza bağlıdır; birden fazla işlem yapılıyorsa birden fazla tablo doldurulur.
Isıl işlemin özel proses olması ne demek?
Özel proses, çıktısının sonraki muayeneyle tam olarak doğrulanamadığı prosestir. Bir mili sertleştirdiğinizde yüzey sertliğini ölçebilirsiniz ama her parçayı kesip mikroyapısına bakamazsınız. Dolayısıyla ürünün uygunluğu, prosesin kontrol altında tutulduğunun kanıtına bağlanır. IATF 16949 da bu mantıkla, özel proseslerde parametrelerin ve ekipmanın doğrulanmasını ister.
Bu yüzden ısıl işlem sistem denetimi ürün kontrolüne değil, üç şeye odaklanır: ekipmanın kendisi, ölçüm zincirinin doğruluğu ve proses parametrelerinin kayıt altına alınması. Kontrol planınızda ısıl işlem satırı sadece sertlik ölçümü içeriyorsa, o plan özel prosesi kontrol etmiyor demektir; fırın sıcaklığı, süre, atmosfer ve soğutma ortamı da plana girmelidir.
Tedarikçiden istenecek kayıtlar
Isıl işlemi dışarıda yaptıran bir firma için asıl iş, doğru kayıtları istemek ve geçerliliklerini takip etmektir. Müşteri denetimlerinde en çok sorulan kayıtlar ve bunların pratikte nerede durduğu şöyle. Sıklıklar ekipman ve enstrüman tipine göre değişir; bağlayıcı olan, standardın yürürlükteki baskısındaki tablolardır.
| Kayıt | Tipik yenilenme | Kimde durur | Denetimde sorulan |
|---|---|---|---|
| Öz değerlendirme raporu ve puan tablosu | Yılda 1 | Isıl işlemci | Son tarih ve uygunsuz maddelerin durumu |
| Sistem doğruluk testi (SAT) raporu | Periyodik | Isıl işlemci | Sapma değeri ve kabul sınırı |
| Sıcaklık dağılım etüdü (TUS) raporu | Periyodik | Isıl işlemci | Çalışma bölgesi ve fırın sınıfı |
| Termokupl değişim ve izleme kaydı | Kullanım ömrüne göre | Isıl işlemci | Değişim tarihi ve tip bilgisi |
| Fırın reçetesi / parametre kaydı | Her parti | Isıl işlemci | Parti no ile eşleşme |
| Sertlik ve mikroyapı sonuçları | Parti bazlı | Her iki taraf | Şartname ile karşılaştırma |
| Ölçüm cihazı kalibrasyon sertifikaları | Yılda 1 | Isıl işlemci | İzlenebilirlik zinciri |
| Açık düzeltici faaliyet listesi | Sürekli | Her iki taraf | Gecikme ve kapanış kanıtı |
Bu sekiz kaydın tamamını her sevkiyatta istemeniz gerekmez. Ama hepsinin geçerlilik tarihi sizde takip edilmelidir; süresi dolmuş bir dağılım etüdü, o tarihten sonraki bütün partileri şüpheli hâle getirir. Tedarikçi dosyanızda bu tarihleri izleyen tek bir tablo olsun yeter.
Isıl işlem tedarikçinizden rapor isterken tek bir cümle ekleyin: raporun hangi fırına ait olduğunu ekipman numarasıyla yazın. Bir taşeronda dört fırın vardı ve bize hep aynı iki fırının raporu geliyordu; bizim parçalar ise üçüncü fırında işleniyordu. Bunu ancak yerinde ziyarette, parti kaydındaki fırın numarasını raporla karşılaştırınca gördük. O günden sonra sipariş şartnamemize hangi fırının kullanılacağı yazıldı ve rapor talebi de o numaraya bağlandı.
Pirometri: SAT ve TUS gerçekte neyi kanıtlar?
Pirometri, sıcaklık ölçüm zincirinin güvenilirliğiyle ilgilenen kısımdır ve iki ana testi vardır. Sistem doğruluk testi, fırının kontrol termokuplu ile bağımsız bir referans arasındaki sapmayı ölçer; yani ekranda gördüğünüz 860 derecenin gerçekten 860 olup olmadığına bakar. Sıcaklık dağılım etüdü ise çalışma bölgesine yerleştirilen noktalar arasındaki farkı ölçer; yani fırının her köşesinin aynı sıcaklıkta olup olmadığına bakar.
İkisi birbirinin yerine geçmez ve ikisi de tek başına yeterli değildir. Doğru okuyan ama homojen olmayan bir fırında, sepetin bir ucundaki parçalar hedef sertliği tutmaz. Homojen ama yanlış okuyan bir fırında ise bütün parti hedeften kayar. Bu ayrımı bilmeden rapor isteyen bir kalite mühendisi, elindeki iki sayfanın hangisinin ne söylediğini anlayamaz. Ölçüm zincirinin izlenebilirliği için kalibrasyon sisteminizin de aynı disiplinde olması gerekir.
Fırın verisiyle parti kaydı arasındaki bağ
Bir müşteri denetiminde en sık düşülen yer burasıdır. Fırın kayıtları vardır, parti kayıtları vardır, ama ikisi birbirine bağlanamaz. Denetçi bir sevkiyat irsaliyesi seçer, parti numarasını sorar, o partinin hangi fırında, hangi reçeteyle ve hangi tarihte işlendiğini görmek ister. Bu zincir kopuksa proses kontrolü kanıtlanamaz.
Zinciri kurmanın yolu karmaşık değil: parti kaydında fırın numarası, reçete adı, yükleme saati ve operatör bulunsun. Isıl işlemi dışarıda yaptırıyorsanız aynı bilgiyi tedarikçinin sevk belgesine yazdırın. Bu dört alan olduğunda geriye dönük her soru cevaplanabilir hâle gelir; olmadığında elinizde yalnızca bir sertlik değeri kalır ve o değer partiyi temsil etmez, sadece ölçülen parçayı temsil eder.
Bu bağın kopması, CQI-9 değerlendirmesinde de müşteri denetiminde de aynı sonucu doğurur: izlenebilirlik bulgusu. Kayıtların ayrı ayrı doğru olması bir şey ifade etmiyor; denetçi zinciri baştan sona yürüyebilmek istiyor. Zinciri test etmenin en hızlı yolu, rastgele bir irsaliye alıp geriye doğru yürümektir. On dakikada sonuç alırsınız ve sonuç ya rahatlatıcı olur ya da denetimden önce öğrenmiş olursunuz.
Isıl işlem denetiminde ilk yaptığım şey, duvardaki fırın listesiyle elimdeki rapor setini karşılaştırmaktır. Rapor sayısı fırın sayısından azsa orada bir hikâye vardır. İkinci baktığım şey tarihlerdir: dağılım etüdü geçen ay yapılmış ama termokupl değişim kaydı iki yıl öncesine aitse, etüdün hangi termokuplla yapıldığı sorusu doğar. Üçüncüsü de şu: uygunsuz çıkan bir maddenin faaliyet planı var mı, yoksa puan tablosu sadece arşivlenmiş mi? Değerlendirme, kapanmayan maddelerle birlikte bir rafa kalkıyorsa yapılmamış sayılır.
Kayıtları QMS'te nasıl düzenlersiniz?
Kalite yazılımı fırın verisi üretmez; o veri proses kontrol sisteminden gelir. Yazılımın işi geçerlilik takibi, uyarı üretmek ve kayıtları birbirine bağlamaktır. Hangi kaydın hangi modülde yaşamasının pratikte işe yaradığını şu dağılım özetliyor.
| Kayıt | QMS modülü | Kurulacak otomatik takip |
|---|---|---|
| Öz değerlendirme raporu | Tedarikçi dosyası | Geçerlilik bitimine 60 gün kala uyarı |
| SAT ve TUS raporları | Tedarikçi dosyası / ekipman kartı | Süre dolumunda sevkiyat kabul uyarısı |
| Kalibrasyon sertifikaları | Kalibrasyon modülü | Cihaz bazlı periyot takibi |
| Parti ve reçete kayıtları | Üretim / izlenebilirlik | Parti no ile sevkiyat eşleştirme |
| Uygunsuz maddelerin faaliyet planı | Düzeltici faaliyet | Termin ve sorumlu takibi |
| Tedarikçi denetim raporu | Denetim modülü | Bulgu kapanışına bağlı puan güncelleme |
PaKalite'de tedarikçi dosyası, kalibrasyon ve düzeltici faaliyet aynı veritabanında çalıştığı için süresi dolan bir rapor doğrudan tedarikçi kartında kırmızıya döner ve o tedarikçiye açılmış faaliyetlerle birlikte görünür. Hangi ürünü kullanırsanız kullanın, kurmanız gereken tek mekanizma budur: süresi dolan bir kaydın kimsenin hafızasına kalmadan uyarı üretmesi.
Isıl işlemi dışarıda yaptıranlar için asgari düzen
Küçük bir imalatçıysanız ve ısıl işlemi tamamen dışarıya veriyorsanız, bu iş için yazılım almanız gerekmeyebilir. Beş satırlık bir tedarikçi tablosu ve disiplinli bir takvim hatırlatması çoğu zaman yeterlidir. Önemli olan üç şey: raporların güncel olması, hangi fırının kullanıldığının belli olması ve tedarikçinin uygunsuz maddeleri için açılan faaliyetlerin kapanıp kapanmadığını bilmeniz.
Ölçek büyüdüğünde, yani üç ısıl işlemciyle ve on beş parça numarasıyla çalışmaya başladığınızda tablo takip edilemez hâle geliyor. O noktada kayıtları IATF 16949 kapsamındaki diğer tedarikçi kayıtlarıyla aynı yerde tutmak işi kolaylaştırır. Kararı ölçeğinize göre verin; yazılım eksik kaydı tamamlamaz, sadece var olanın süresini hatırlatır.
CQI-9 kontrol listesini iç denetime taşımak
Isıl işlemi kendi tesisinde yapan kuruluşlarda sık gördüğüm bir eksik var: değerlendirme yılda bir kez yapılıyor ve yıl boyunca bir daha açılmıyor. Ekipçe CQI-9 nedir diye konuşulup form doldurulduğunda iş bitmiş sayılıyor. Oysa kontrol listesindeki sorular, iç denetim programınıza dağıtıldığında yılın tamamına yayılır. Pirometri sorularını bir çeyreğe, ekipman sorularını diğerine, saha ve malzeme taşıma sorularını üçüncüsüne koyun.
Böylece yıl sonundaki öz değerlendirme sürpriz olmaktan çıkar; puanı zaten bilirsiniz. Soruları süreç bazlı türetmenin yöntemini iç denetim soru listesi hazırlama yazısında anlattık; CQI-9 soruları bu kurguya doğrudan oturur çünkü zaten prosesin çıktısından türetilmişlerdir.
Denetime hazırlanırken son kontrol
Müşteri denetiminden önce yarım saatinizi ayırın ve şu beş soruyu kendinize sorun. Isıl işlem yapan her tesisin güncel öz değerlendirmesi elimde mi? Raporlar bizim parçalarımızın işlendiği fırına mı ait? Son sevkiyatın parti numarasından fırın kaydına gidebiliyor muyum? Uygunsuz çıkmış maddelerin faaliyet planları kapandı mı? Kontrol planımda ısıl işlem parametreleri yazılı mı?
Bu beş sorunun hepsine evet diyebiliyorsanız denetim sizin için kayıt gösterme işidir. Birine bile hayır diyorsanız, denetim öncesi kalan zamanı o eksiği kapatmaya harcayın; çünkü müşteri denetçisi bu beş soruyu genelde tam bu sırayla soruyor. Uygulamada CQI-9 nedir sorusunun cevabı da bu beş sorunun toplamıdır; kitabın tanımından çok, dosyanızın hâlidir.
Son bir uyarı: ısıl işlem tedarikçinizi yalnızca kağıt üzerinden değerlendirmeyin. Yılda bir kez, yarım günlüğüne fırının başına gidin. Sepetin nasıl yüklendiğini, yağ banyosunun sıcaklığını kimin ölçtüğünü ve termokupl kablolarının nasıl durduğunu görmek, gönderilen hiçbir raporda yazmaz. Raporlar sistemin ne söylediğini anlatır; yerinde geçen o yarım gün ise sistemin gerçekten nasıl çalıştığını gösterir.