Bakım şefi aylık toplantıda tabloyu açıyor: MTBF 420 saat. Kimse itiraz etmiyor, çünkü rakam güzel görünüyor. Aynı hafta üretimden gelen bir kâğıt var ama: 340 numaralı kalıpta üç haftadır çapak şikâyeti tekrar ediyor. Bakım kaydına bakıyoruz, o kalıpta ay içinde tek bir arıza yok. Sonra vardiya defterini açıyoruz ve orada beş dakikalık, sekiz dakikalık, dört dakikalık on yedi satır duruş görüyoruz. MTBF ve MTTR nasıl hesaplanır sorusunun cevabı formülde değil, formüle giren kayıttadır.
Önce kayıt, sonra formül
MTBF ve MTTR nasıl hesaplanır diye soranların çoğu aslında formülü biliyor. İkisi de birer bölme işlemidir; bir dakikada öğrenilir. Zor olan, bölünen ve bölen sayıların gerçeği yansıtmasıdır. İki gösterge de tam olarak iki veriye dayanır: arıza adedi ve arıza kaynaklı duruş süresi. Bu iki alan yanlışsa formülü ne kadar doğru kurarsanız kurun sonuç uydurmadır.
IATF 16949'un toplam üretken bakım maddesi, bakım hedefleri arasında MTBF ve MTTR'ın ölçülmesini açıkça ister. Denetçi de buna bakar ama sizin çıkardığınız rakama değil, rakamın altındaki arıza kayıtlarına bakar. "Bu MTBF'i hangi kayıtlardan hesapladınız" sorusuna verilen cevap, göstergenin kendisinden daha çok şey anlatır. Bakım hedeflerinin kalite hedefleriyle ilişkisi için IATF 16949 sayfamızdaki süreç yaklaşımı bölümü işinizi kolaylaştırır.
MTBF formülü ve içine ne girer
MTBF (Mean Time Between Failures — arızalar arası ortalama süre) şudur: net çalışma süresini arıza adedine bölersiniz. Net çalışma süresi, ekipmanın üretimde olması beklenen süreden arıza duruşlarının çıkarılmış hâlidir. Formül olarak: MTBF = (toplam çalışma süresi − arıza duruş süresi) / arıza adedi.
En sık yapılan hata, planlı duruşları da bu hesaba katmaktır. Kalıp değişimi, planlı bakım, mola, malzeme beklemesi ve plansız üretim boşluğu arıza değildir; bunlar arıza adedine eklenmez. Çalışma süresinden düşülür ama sayıya girmez. Bu ayrımı yapmayan bir firmada MTBF sürekli düşük çıkar, bakım ekibi de haklı olarak göstergeye güvenmez.
Dönem seçimi de sonucu değiştirir. Aylık hesap yönetim raporu için uygundur ama tek bir kötü hafta ay ortalamasının içinde kaybolur. Kritik ekipmanlarda haftalık hesaplamayı deneyin; MTBF'in hangi hafta düştüğünü görmek, ayın sonunda ortalamaya bakmaktan çok daha hızlı aksiyon aldırır. Üç aylık hareketli ortalamayı da yanına koyun, böylece hem dalgalanmayı hem yönü aynı grafikte görürsünüz.
MTTR nedir, saat hangi anda başlar
MTTR (Mean Time To Repair — ortalama tamir süresi) toplam arıza duruş süresinin arıza adedine bölünmesidir. Kavgalar formülde değil, sürenin nerede başlayıp nerede bittiğinde çıkar. Bakımcı "ben tezgâha 40 dakikada geldim, 25 dakikada tamir ettim, MTTR 25 dakika" der. Üretim ise "makine 65 dakika durdu" der. İkisi de doğrudur ama aynı şeyi ölçmezler.
Bu ölçünün üretim için anlamlı olması isteniyorsa saat, makine durduğu anda başlamalı ve ilk uygun parça çıktığında bitmelidir. Yani bekleme, teşhis, yedek parça temini, tamir ve devreye alma süresi hepsi içeridedir. Bakım ekibinin kendi verimini ölçmek için ayrıca "müdahale süresi" ve "net tamir süresi" alanlarını tutması iyi bir fikirdir; ama raporlanan ortalama tamir süresi toplam duruş üzerinden hesaplanmalıdır. Bu tanımı yazılı hâle getirip bakım prosedürüne koymazsanız her vardiya kendi tanımını uygular.
Örnek hesap: bir pres hattında altı ay
Aşağıdaki tablo gerçek bir pres hattının altı aylık kaydından türetilmiş bir örnek. Kolonları kendi verinizle doldurabilmeniz için hesabı tek tek yazdım. Ay içindeki toplam çalışma süresi vardiya planından, arıza adedi ve duruş süresi ise bakım iş emirlerinden geliyor.
| Ay | Çalışma süresi (saat) | Arıza adedi | Arıza duruşu (saat) | MTBF (saat) | MTTR (saat) |
|---|---|---|---|---|---|
| Ocak | 480 | 8 | 20 | 57,5 | 2,5 |
| Şubat | 480 | 5 | 14 | 93,2 | 2,8 |
| Mart | 512 | 13 | 26 | 37,4 | 2,0 |
| Nisan | 480 | 4 | 9 | 117,8 | 2,3 |
| Mayıs | 480 | 17 | 31 | 26,4 | 1,8 |
| Haziran | 480 | 9 | 18 | 51,3 | 2,0 |
Ocak satırını açalım: 480 saatten 20 saat duruş düşülür, kalan 460 saat 8 arızaya bölünür ve MTBF 57,5 saat çıkar. MTTR ise 20 bölü 8, yani 2,5 saattir. Mayıs ayına dikkat edin: MTTR bütün ayların en iyisi, 1,8 saat. Bakım ekibi o ay kendini kutlayabilir. Ama MTBF 26,4 saate düşmüş, yani makine iki kat daha sık duruyor. Küçük arızalar çoğaldığında MTTR iyileşir, çünkü küçük arızalar hızlı kapanır. İki göstergeyi ayrı ayrı okursanız yanlış sonuca varırsınız; MTBF ve MTTR nasıl hesaplanır sorusunun ikinci yarısı, ikisinin birlikte nasıl okunacağıdır.
Bir ay boyunca tek bir hatta operatöre şu görevi verin: makine her durduğunda saati ve sebebini not defterine yazsın, süresi ne olursa olsun. Ay sonunda o defteri bakım kayıtlarıyla yan yana koyun. Bizim yaptığımız denemede defterde 27 satır vardı, bakım sisteminde 4 kayıt. Aradaki 23 satırın hepsi on dakikanın altındaydı ve hepsi aynı besleme ünitesindeydi. Kök nedeni bulan şey MTBF değil, o defterdi.
Kayıt eşiği: kayda girmeyen beş dakikalar
Çoğu firmada duruş kaydı için bir eşik vardır: 10 dakika, bazen 15. Altındaki duruşlar yazılmaz, çünkü "kayıt yükü olmasın" denir. Bu eşik MTBF'i güzelleştirir ve tam da bu yüzden tehlikelidir. Aşağıdaki tablo aynı hattın aynı ayını iki farklı eşikle gösteriyor.
| Ölçü | Eşik 10 dakika | Eşik 1 dakika |
|---|---|---|
| Kayda giren arıza adedi | 4 | 27 |
| Toplam duruş (saat) | 6,0 | 8,4 |
| MTBF (saat) | 118,5 | 17,5 |
| MTTR (dakika) | 90 | 19 |
| Duruş sonrası ayarsız ilk parça | kaydedilmedi | 27 olay |
Makine iki tabloda da aynı makine. Değişen tek şey, gerçeğin ne kadarının kâğıda geçtiği. Ve kalite tarafını asıl ilgilendiren son satır: her kısa duruştan sonra hat yeniden yol alır, ilk parçalar çoğu zaman tolerans dışıdır ve operatör bunları ayırmayı unutabilir. Üç haftalık çapak şikâyetinin kaynağı, işte bu 27 olayın içindeydi. Arıza sıklığı hesabı bu yüzden kalite biriminin de işidir, sadece bakımın değil.
Hedef ne olmalı?
Bakım göstergeleri için internetten hedef almayın. Bir presin MTBF'i ile bir CNC tezgâhının MTBF'i aynı ölçekte değildir; bir sektörde iyi sayılan değer diğerinde felakettir. Doğru yol şu: son altı-on iki ayın kendi verinizin ortalamasını ve dalgalanma genişliğini çıkarın, hedefi bandın üst tarafına, ulaşılabilir bir mesafeye koyun. Altı ay sonra hedefi yeniden değerlendirin.
Hedefi ekipman ailesi bazında ayırın. Tek bir fabrika ortalaması, kritik ekipmandaki kötüleşmeyi diğerlerinin iyi verisiyle örter. Bir de şunu ekleyin: arıza adedini ekipmanın kritikliğiyle birlikte okuyun. Darboğaz tezgâhta 30 saatlik MTBF ile yedek tezgâhta 30 saatlik MTBF aynı sorun değildir; birincisi sevkiyatı durdurur, ikincisi bir hafta beklenebilir.
MTTR hedefini koyarken de aynı mantık geçerli, ama bir farkla: MTTR'ı düşürmek genelde yedek parça stoğuyla ve teşhis süresiyle ilgilidir, makinenin kendisiyle değil. Hedefi düşürmek istiyorsanız önce duruşların içinde bekleme süresinin payını ölçün. Bizim baktığımız hatlarda toplam duruşun yarıya yakını, bakımcının gelmesini ve parçanın bulunmasını beklemekle geçiyordu. O yarıyı küçültmeden MTTR hedefi koymak, ekipten yapamayacağı bir şeyi istemek olur.
Bakım verisini kalite verisiyle birleştirmek
Otomotivde bakım ve kalite ayrı klasörlerde yaşar. Bakım kendi programında iş emri tutar, kalite kendi sisteminde uygunsuzluk ve şikâyet tutar. İki tarafın verisi hiç yan yana gelmediği için "hangi hatanın arkasında hangi duruş vardı" sorusu cevapsız kalır. Oysa cevap çoğu zaman oradadır: aynı kalıpta üst üste gelen kısa duruşlarla artan çapak şikâyeti aynı haftada buluşur.
Bunu çözmek için karmaşık bir sisteme gerek yok; gereken tek şey ortak bir anahtar. Uygunsuzluk kaydına ekipman veya kalıp numarasıyla olay saatini yazın, bakım kaydına da aynı alanları koyun. Aynı veritabanında duran bir kalite yönetim sisteminde bu iki kaydı yan yana getirmek bir sorgudur. PaKalite'de bakım ve uygunsuzluk kayıtları aynı ekipman kartına bağlandığı için, bir hata koduna tıkladığınızda o vardiyadaki duruşları da görürsünüz. Ayrı Excel'lerle çalışıyorsanız da yapılabilir; sadece ay sonunda eşleştirmeyi elle yaparsınız. Sonuçta MTBF ve MTTR nasıl hesaplanır sorusu formülde değil, kaydın nasıl tasarlandığında düğümleniyor. Bu bağın nasıl kurulduğunu modüller sayfasında görebilirsiniz.
Birleştirme sonrasında kök nedene giden yol kısalır. Bir uygunsuzluğun altında tekrar eden duruşlar varsa, kök neden analizi ekibi makineye değil o duruşun sebebine bakar. Beş neden çalışmasının üçüncü adımında "besleme ünitesi neden sıkışıyor" sorusuna geçmek, altı hafta kazandırır.
Sık yapılan dört hata
Birincisi, arıza adedini iş emri sayısıyla karıştırmak. Tek bir arıza için üç ayrı iş emri açıldıysa MTBF üçe bölünür ve makine olduğundan üç kat kötü görünür. İkincisi, duruş süresini vardiya sonunda hafızadan yazmak; kimse dört saat önceki duruşun kaç dakika sürdüğünü doğru hatırlamaz. Üçüncüsü, aynı ekipmanın iki farklı adla kayda girmesi — "Pres 3" ve "P-03" iki ayrı makine gibi raporlanır ve ikisinin de MTBF'i yanlış çıkar.
Dördüncüsü ve en zararlısı, göstergeyi bakım ekibinin performans notu hâline getirmektir. MTBF hedefe bağlandığı ve prime dokunduğu anda kayıt bozulmaya başlar; kısa duruşlar yazılmaz, arızalar "ayar" diye kodlanır. Göstergeyi ceza aracı yaparsanız ölçtüğünüz şey makine değil, kayıt disiplini olur. Aynı tuzağa kalite göstergelerinde de düşülür; bunun panoya nasıl yansıdığını kalite panosu tasarımı yazısında anlattık.
Denetim odasında MTBF grafiğini gösterdiğinizde beklenen ilk soru "hedef ne" değil, "bu sayı hangi kayıtlardan geliyor" olur. Denetçi grafikten rastgele bir ay seçer, o ayın arıza kayıtlarını ister ve toplamı kendi hesaplar. İkinci soru, hedefin altında kalan aylarda ne yapıldığıdır. Grafik var ama altında aksiyon yoksa gösterge izlenmiyor sayılır; bu da bulguya dönüşür.
Nereden başlanır
Kayıt eşiğinizi bir aylığına bir dakikaya indirin ve tek bir kritik hatta uygulayın. Ay sonunda MTBF'iniz muhtemelen dörtte birine düşecek; buna hazırlıklı olun ve bunu bir kötüleşme gibi raporlamayın, çünkü değişen makine değil görüş alanınız. Sonra o ayın duruşlarını sebep koduna göre sıralayın; ilk üç kod genelde toplam duruşun yarısını oluşturur. MTBF ve MTTR nasıl hesaplanır sorusuna cevap veren firma çoktur; verinin hangi kararı değiştirdiğini gösterebilen firma azdır. Bu iki göstergeyi aylık rapora koyarken hangi grafikle sunacağınızı aylık kalite raporu yazısındaki sırayla eşleştirin.