Yıllarca FMEA’da aksiyon önceliği tek sayıyla belirlendi: RPN = Şiddet (S) × Olasılık (O) × Tespit (D). Ekipler yüksek RPN’li satırlara aksiyon açar, düşükleri bırakırdı. 2019’da yayımlanan AIAG-VDA FMEA el kitabı bu yaklaşımı bıraktı ve yerine AP’yi (Action Priority — Aksiyon Önceliği) getirdi. Değişimin sebebi, RPN’nin yapısal bir yanılgısıydı.
RPN'nin sorunu: eşit çarpım, eşit olmayan risk
RPN bir çarpımdır ve çarpım, hangi çarpanın büyük olduğunu gizler. İki örneğe bakın:
| Örnek | S | O | D | RPN | Gerçek risk |
|---|---|---|---|---|---|
| Emniyet hatası | 9 | 2 | 2 | 36 | Yüksek — insan güvenliği |
| Görünüş kusuru | 4 | 3 | 3 | 36 | Düşük — estetik |
İki satır da RPN 36 verir; RPN’ye göre eşit önceliktedirler. Oysa ilki emniyetle ilgili (şiddet 9), ikincisi estetik bir kusur. Bir RPN eşiği (ör. “100 üstüne aksiyon”) koyan ekip, ikisini de gözden kaçırır. Daha kötüsü, ekipler eşiği geçmek için tespit puanını (D) suni biçimde düşürme eğilimine girerdi — çarpımı küçültmek aksiyondan kaçmanın kolay yolu olurdu.
AP nasıl çalışır?
AP, üç sayıyı çarpmaz; bir öncelik tablosuna göre okur. Mantık şudur: önce şiddete, sonra olasılığa, en son tespite bakılır. Yüksek şiddet, düşük olasılıkta bile en azından orta öncelik doğurur. Sonuç üç seviyeye indirgenir:
| AP | Anlamı | Beklenen |
|---|---|---|
| Yüksek (H) | Öncelikli ele alınmalı | Aksiyon şart; alınmıyorsa gerekçe kayıtlı |
| Orta (M) | Ele alınmalı | Aksiyon önerilir; ekip karar verir |
| Düşük (L) | İyileştirme isteğe bağlı | Aksiyon zorunlu değil |
Yeni FMEA’da denetçi artık ‘RPN eşiğiniz kaç?’ diye sormaz; ‘AP Yüksek çıkan satırlar için ne yaptınız?’ diye sorar. AP Yüksek olup aksiyon açılmamış bir satır varsa, bunun neden ele alınmadığının gerekçesi FMEA’da yazılı olmalıdır. Gerekçesiz bırakılmış bir ‘Yüksek’ satır, doğrudan bulgu sebebidir.
Geçiş: RPN'yi bırakmak zorunda mısınız?
Müşteri hâlâ RPN istiyorsa ikisini birlikte raporlayabilirsiniz; birçok firma geçiş döneminde her iki sütunu da tutar. Ancak aksiyon kararını AP’ye göre vermek, RPN’nin gizlediği emniyet risklerini görünür kılar. Önemli olan, önceliklendirmenin şeffaf ve tekrarlanabilir olmasıdır: aynı S-O-D üçlüsü her zaman aynı AP’yi vermelidir.
FMEA’yı bir tablo yazılımı yerine ilişkisel bir kayıt olarak tuttuğunuzda AP otomatik hesaplanır ve S-O-D değiştiğinde anında güncellenir; ‘Yüksek’ satırlar aksiyon açılana kadar kırmızı kalır. Konuyu adım adım PFMEA nasıl yapılır yazısında da işliyoruz.