Denetçi üç dokümanı masaya yan yana koyuyor: akış şeması, PFMEA ve kontrol planı. Akış şemasında 12 operasyon var, kontrol planında 14. Aradaki iki adım geçen yıl eklenmiş, kontrol planına işlenmiş, şemaya işlenmemiş. Odada kimse itiraz etmiyor çünkü sayılar ortada. İyi bir proses akış şeması örneği güzel çizilmiş olan değil, yanındaki iki belgeyle numara numara tutandır. Çizim kalitesi kimsenin sorunu değil; tutarsızlık herkesin sorunu.
Akış şeması ne anlatır, kontrol planından farkı ne
Akış şeması prosesin iskeletidir: parça nereden girer, hangi işlemlerden geçer, nerede bekler, nerede taşınır, nereden çıkar. Kontrol planı ise bu iskeletin üstüne kontrolü giydirir; her adımda neyin, hangi yöntemle, hangi sıklıkta ölçüleceğini ve sapma durumunda ne yapılacağını söyler. PFMEA ise aynı adımlar üzerinde "burada ne ters gidebilir" sorusunu sorar.
IATF 16949, imalat prosesi tasarımının çıktıları arasında akış şemasını, PFMEA'yı ve kontrol planını birlikte sayar. Yani bunlar birbirinden bağımsız üç belge değil, aynı çalışmanın üç yüzüdür. Uygulamada ise çoğu firmada üçü ayrı kişiler tarafından, ayrı zamanlarda ve ayrı dosyalarda hazırlanıyor. Tutarsızlık da tam olarak buradan doğuyor. Üçlünün genel çerçevesi için core tools sayfamıza bakabilirsiniz.
Semboller ve numaralandırma
Sembol konusunda katı bir zorunluluk yok; önemli olan tutarlılık. Aşağıdaki set en yaygın kullanılanı ve otomotiv müşterilerinin alışık olduğu gösterimdir.
| Sembol | Anlamı | Örnek adım |
|---|---|---|
| Daire / dikdörtgen | İşlem | Pres, kaynak, tezgah operasyonu |
| Ok | Taşıma | Presten kaynak hücresine transfer |
| Kare | Kontrol / muayene | İlk parça, ara kontrol, son kontrol |
| Yarım daire | Bekleme | Boya öncesi kuruma bekleme |
| Üçgen | Depolama | Ara stok, bitmiş ürün ambarı |
| Dallanma | Yeniden işlem / hurda | Kontrol sonrası ret çıkışı |
Numaralandırma sembollerden daha önemli. Operasyon numaralarını onarlı verin: 10, 20, 30. Araya adım eklendiğinde 15 yazarsınız ve bütün numaraları kaydırmak zorunda kalmazsınız. Numarayı bir kez verdikten sonra da değiştirmeyin; o numara kontrol planında, PFMEA'da, iş talimatında ve ilk parça formunda geçiyor. Numara kaydırmak, izlenebilirliği kıran en sessiz hatadır.
Şemanın üstüne bir de künye koyun: parça numarası, müşteri, hazırlayan, onaylayan, revizyon numarası ve tarih. Bu kutu yoksa şema, dosyanın içinde tarihi belirsiz bir resim olarak kalır. Aynı künyeyi kontrol planı ve PFMEA'da da kullanın; üç belgenin revizyon kutusu yan yana konduğunda uyumsuzluk bir bakışta görülür.
Bir parça seçin ve üç belgeyi yan yana açın. Akış şemasındaki operasyon numaralarını bir sütuna, kontrol planındakileri ikinciye, PFMEA'dakileri üçüncüye yazın. Üç sütun birebir tutuyorsa şemanız yaşıyordur. Bizim yaptığımız taramada dört parçanın üçünde en az bir numara eksikti; hepsinde de eksik olan taşıma ve bekleme adımlarıydı. Sonra aynı parçanın hattını baştan sona yürüyün; kağıtta olmayan bir adım varsa şemayı değil, sahayı doğru kabul edin.
Taşıma ve beklemeyi şemaya yazmak
Çoğu akış şeması yalnızca işlem adımlarını gösterir. Oysa otomotivde hataların önemli bir kısmı adımların arasında oluşur: taşıma sırasında çizilme, ara stokta karışma, bekleme sırasında korozyon, yanlış kutuya konma. İşlem dışı adımları yazmayan bir şema, PFMEA çalışmasında bu hata modlarını gündeme getirmez.
Bir sac parçada yaşadığımız karışma sorununun kök nedeni, iki farklı revizyonun aynı ara stok rafında bekliyor olmasıydı. Akış şemasında o raf hiç yoktu; dolayısıyla PFMEA'da da yoktu. Şemaya "OP 25 – ara stok" satırını ekledikten sonra, PFMEA'ya karışma hata modu girdi ve raf ayrımı bir sonraki hafta yapıldı. Bir satır eklemek, üç aylık bir sorunu kapattı. Bir proses akış şeması örneği hazırlarken en kolay atlanan adımlar da tam olarak bunlar: kimsenin işlem saymadığı raflar, arabalar ve bekleme alanları. FMEA çalışmasının kalitesi doğrudan şemanın ayrıntısına bağlı.
Üçlünün birbirine bağlanması
Aşağıdaki tablo, aynı operasyonun üç belgede nasıl göründüğünü gösteriyor. Bu tabloyu kendi parçanız için kurduğunuzda hangi satırın eksik olduğunu hemen görürsünüz.
| OP | Akış şeması | PFMEA hata modu | Kontrol planı |
|---|---|---|---|
| 10 | Rulo açma ve kesme | Yanlış malzeme, ölçü sapması | Sertifika kontrolü, boy ölçüsü 1/parti |
| 20 | Pres ile şekillendirme | Çapak, yırtılma, geri yaylanma | İlk parça, 2 saatte 1 ölçü |
| 25 | Ara stok (bekleme) | Revizyon karışması, korozyon | Raf etiketi kontrolü, günlük |
| 30 | Kaynak | Eksik punta, nüfuziyet yetersiz | Görsel %100, tahribatlı test 1/vardiya |
| 40 | Son kontrol | Hatanın kaçması | Mastar ile %100 kontrol |
| 50 | Paketleme ve sevkiyat | Yanlış etiket, karışık kutu | Barkod okutma, %100 |
Tabloyu doldururken en çok boş kalan sütun PFMEA olur. Bunun sebebi, PFMEA'nın genelde proje başında bir kez yapılıp rafa kaldırılmasıdır. Oysa proses değiştiğinde üçü birden güncellenmeli. Değişikliğin bu üç belgeyi nasıl tetiklediğine APQP sayfamızda daha geniş bakıyoruz.
Şemayı kim çizer, kim onaylar
Akış şemasını kalite biriminin tek başına çizmesi en sık yapılan hatalardan biri. Şema, prosesi bilenlerle birlikte çizilmediğinde gerçek akışı değil, olması istenen akışı anlatır. Bir masa başında hazırlanan şemayla hattaki gerçek arasındaki fark, genelde iki üç adımdır ve bu adımlar tam da sorunların çıktığı yerlerdir.
İşleyen düzen şu: şemayı üretim mühendisi çizer, kalite gözden geçirir, bakım ve lojistikten birer kişi de kendi adımlarını doğrular. Toplam iki saatlik bir toplantı yeter. Sonra şema onaylanır, revizyon numarası ve tarih alır. Onaysız dolaşan bir proses akış şeması örneği, denetimde dokümante bilgi sayılmaz; kimin ne zaman onayladığı görünmelidir.
Onay sonrası dağıtımı da unutmayın. Şemanın kime gittiği belliyse, revizyonda kimin elindeki nüshanın değişeceği de bellidir. Dağıtım listesi tutmayan firmalarda eski revizyon, hattın yanındaki dosyada yıllarca yaşamaya devam ediyor.
Şemanın kapsamını nerede başlatıp nerede bitireceğinizi de baştan kararlaştırın. Çoğu firma akışı ilk tezgahtan başlatıp son kontrolde bitiriyor; oysa hataların bir bölümü malzeme kabulünde ve sevkiyat hazırlığında doğuyor. Girdi kalite kontrolünü, ambalaj hazırlığını ve yükleme adımını da şemaya alın. Dışarıya iş verdiğiniz bir operasyon varsa — kaplama, ısıl işlem, boya — onu tek bir kutu olarak gösterip yanına tedarikçinin adını değil, o operasyonun kimlik numarasını yazın. Dış proses kutusu şemada göründüğünde PFMEA'da da "yanlış tabaka kalınlığı" ya da "eksik sertlik" gibi hata modları gündeme geliyor; şemada yoksa o riskler kimsenin masasına düşmüyor. Kapsamı dar tutulmuş bir proses akış şeması örneği ilk bakışta derli toplu görünür, ama riskin bir bölümünü kapının dışında bırakır. Kapsam çizgisi bir kez çekildikten sonra da bütün parçalarda aynı çizgiyi kullanın.
Visio ile çizmenin gerçekten iyi olduğu yer
Çizim programlarını küçümsemek haksızlık olur. Bir akış şemasını Visio ya da benzeri bir araçla çizmek hızlıdır, sonuç okunaklıdır, müşteriye gönderilecek PPAP dosyasına düzgün bir sayfa olarak girer. Tek fabrikası, otuz parçası ve yılda birkaç değişikliği olan bir firmada bu düzen gerçekten yeterlidir; üstüne bir sistem kurmak, çözdüğü sorundan fazla bakım işi getirir.
Çizim programının bir üstünlüğü daha var: özgür. Karmaşık dallanmaları, paralel hatları ve müşteriye özel gösterimleri istediğiniz gibi çizersiniz. Yapılandırılmış sistemler bu esnekliği her zaman veremez. Dolayısıyla soru "hangisi daha iyi" değil, "sizin belge sayınız ve değişiklik hızınız hangisini taşır". İki yılda bir şema güncelleyen bir firmaya sistem satmak, çözüm değil masraf üretir.
Revizyon takibi: asıl ayrım burada
Çizim dosyasının zayıf noktası çizimde değil, çizimin etrafındaki kayıtta. Aşağıdaki tablo iki yaklaşımı karşılaştırıyor.
| Ölçüt | Çizim dosyası | QMS'te akış şeması |
|---|---|---|
| Şemayı çizme hızı | Yüksek | Orta |
| Gösterim esnekliği | Yüksek | Sınırlı |
| Revizyon geçmişi | Dosya adına bağlı | Kayıtta tutulur |
| Kontrol planıyla numara eşleşmesi | Elle | Bağlı |
| PFMEA ile ortak adım listesi | Yok | Var |
| Değişiklikten etkilenenleri bulma | Elle arama | Adım üzerinden liste |
| Onay ve dağıtım izi | E-posta | Kayıtlı akış |
| Denetimde üç belgeyi eşleştirme | 20 – 40 dakika | Birkaç dakika |
Son satır, denetim gününde hissettiğiniz farkın tamamı. Üç belgenin uyumunu elle kontrol etmek her parça için yarım saat sürer; kırk parçanız varsa bu iş yılda bir kez bile yapılamaz. Yapılmadığında da ilk paragraftaki sahne tekrar eder.
Buna karşılık, çizim programından vazgeçmeden de disiplin kurulabilir. Şemayı çizersiniz ama şemanın kaydını ayrı tutarsınız: hangi revizyon, ne zaman, hangi değişiklik bildirimiyle, kim tarafından onaylandı. Bu kaydı bir liste hâlinde tutmak bile denetimde işinizi görür. Kritik olan çizimin kendisi değil, çizimin etrafındaki iz.
Şemayı sahayla eşitlemek
Belgeler arası uyum bir yana, asıl soru şemanın sahayı anlatıp anlatmadığı. Bunu denemenin tek yolu hattı yürümek. Şemayı elinize alın, parçanın girdiği yerden çıktığı yere kadar yürüyün ve her durakta şemadaki karşılığını işaretleyin. Şemada olmayan bir adım gördüğünüzde şemayı düzeltin; şemada olup sahada olmayan bir adım varsa neden kalktığını sorun. İkinci durum daha tehlikelidir; kaldırılmış bir kontrol genelde kimseye sorulmadan kaldırılmış demektir.
Bu yürüyüşü yılda iki kez yapmak, iç denetim programınızın en verimli kalemi olabilir. Yarım saat sürer ve genelde iki üç fark çıkarır. Çıkan farkları şemaya işlerken kontrol planını ve PFMEA'yı da aynı oturumda güncelleyin; ertelenen güncelleme yapılmıyor. Üç belgeyi ayrı ayrı güncellemeye kalkarsanız arada geçen sürede yine ayrışırlar; aynı oturumda bitirmek en ucuz yol. Kontrol planı tarafındaki ayrıntılar için o sayfaya da göz atabilirsiniz.
Denetçi akış şemasını tek başına incelemez; her zaman yanına iki belge daha koyar. Önce operasyon numaralarını karşılaştırır. Sonra kontrol planındaki bir kontrolü seçip şemada karşılığını arar. En son da sahaya iner ve o kontrolün gerçekten yapıldığı istasyonu görür. Üç adımın herhangi birinde kopukluk varsa bulgu, akış şemasından değil genelde proses tasarımı çıktılarının güncelliğinden yazılır.
Hangisini seçmeli
Karar, belge sayınız ve değişiklik hızınızla ilgili. Otuz parçanız ve yılda beş değişikliğiniz varsa çizim programı fazlasıyla yeter; enerjinizi şemayı sahayla eşit tutmaya harcayın. Yüzlerce parça, birden fazla lokasyon ve ayda birkaç mühendislik değişikliği varsa üç belgeyi elle eşit tutmak sürdürülemez hâle gelir.
Hangi tarafa düşerseniz düşün, bir proses akış şeması örneği hazırlarken üç şeyi baştan sabitleyin: sembol açıklaması, onarlı operasyon numarası ve şemanın üstünde duran revizyon kutusu. Bu üçü yerindeyse şema hangi araçla çizilirse çizilsin işini yapar. Dosyanın PPAP tarafındaki yerini PSW formu örneği yazımızda ele almıştık; kapaktaki revizyonla şemadaki revizyonun tutması da aynı disiplinin parçası.
Son bir öneri: şemayı A3'e sığdırın. İki sayfaya taşan şemalar sahada okunmuyor, toplantıda açılmıyor ve kimse üstünde düzeltme yapmıyor. Prosesiniz gerçekten uzunsa ana akışı bir sayfada verip alt akışları ayrı sayfalara bölün. Okunmayan bir belge, ne kadar doğru olursa olsun kimseyi korumuyor. Şemayı hattın yanına da asın; orada duran bir kağıt, dosyada duran on kağıttan daha çok soru alıyor ve daha çok düzeltiliyor.